Nếu để ý một chút đến diễn biến thị trường qua từng giai đoạn, hẳn nhiều người vẫn còn nhớ những “cơn sốt” từng làm dậy sóng xã hội: từ chó Bắc Kinh, cây vạn tuế những năm 1990, đến gốm Bát Tràng dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, rồi sứ ký kiểu hay lan đột biến trong những năm gần đây. Sau mỗi cơn sốt, luôn có người thắng, kẻ thua – và phía sau đó là vô số câu chuyện bi hài.
Quy luật của thị trường dường như luôn lặp lại: sóng trước chưa tan, sóng sau đã tới. Giai đoạn đầu là giá tăng nhanh, lan truyền những kỳ vọng “đổi đời”. Sau đó là cao trào đầu cơ, khi ngày càng nhiều người lao vào vì sợ bỏ lỡ cơ hội. Và cuối cùng là sự điều chỉnh mạnh, khi giá trị thực không còn được nâng đỡ bởi dòng tiền mới.
Theo nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế học hành vi, các “bong bóng tài sản” thường gắn với tâm lý FOMO – nỗi sợ bị bỏ lỡ cơ hội – cùng với hiệu ứng đám đông. Khi thông tin thiếu minh bạch, người tham gia thị trường dễ dựa vào tin đồn, những câu chuyện truyền tai nhau hơn là giá trị thực của sản phẩm.
Những ngày gần đây, một “cơn sốt” mới lại xuất hiện: cối đá, chậu đá và đặc biệt là cây “mội hồng” dùng làm bàn trà. Từ sáng sớm đến đêm khuya, các cuộc trao đổi, mua bán diễn ra sôi động. Người người bê đá về kê sân, chăm chú soi từng đường vân, từng vết rạn như thể trong đó ẩn chứa cơ hội đổi đời.
Có người bán cả vườn, cầm cố tài sản để đổi lấy một khối đá vô tri, với niềm tin rằng giá trị của nó sẽ tiếp tục tăng. Nhưng khi thị trường chững lại, những chiếc bàn trà bỗng im lìm, chỉ còn lại những tiếng thở dài trong những ngôi nhà từng tràn đầy hy vọng.
Ảnh minh họa AL
Bi hài hơn, ở thời điểm cao trào, nhiều người không phân biệt nổi đá tự nhiên với đá đúc nhưng vẫn sẵn sàng trở thành “chuyên gia”, nói về phong thủy, khí vận như những điều hiển nhiên. Những câu chuyện truyền miệng, qua mỗi lần cà phê lại được thêm thắt, cuối cùng trở thành niềm tin chắc chắn.
Người bán thì “thổi hồn” cho đá, còn người mua thì tự thổi phồng giấc mơ của mình. Một cuộc đồng diễn mà ai cũng tin rằng mình là người tỉnh táo nhất. Đến khi cơn sốt qua đi, đá vẫn là đá. Chỉ có lòng người là nguội lạnh. Những sân vườn chật kín “tác phẩm”, những khoản nợ lặng lẽ lớn dần, còn những câu chuyện từng được kể bằng giọng hào hứng giờ chỉ được nhắc lại bằng nụ cười gượng gạo.
Cái còn lại không phải là giá trị, mà là một vết xước trong ký ức: đã có lúc người ta tin vào điều không thuộc về mình, chỉ vì sợ bỏ lỡ một cơn sóng. Nếu như nhiều cơn sốt trước đây chỉ khiến người ta hao tiền, thì cơn sốt “mội hồng” còn kéo theo những hệ lụy nguy hiểm hơn. Nhiều người đổ xô lên rừng, bám vào những triền đá cheo leo, lần theo vách núi chỉ vì nghe đồn có những gốc cây “có lộc”, “có duyên”.
Không ít người đã phải trả giá. Có người trượt chân trên sườn dốc, có người bong gân, trật khớp, thậm chí có người bỏ mạng giữa đại ngàn – để lại sau lưng những giấc mơ dang dở và những món nợ chưa kịp trả.Trong khi đó, dưới chân núi lại xuất hiện một “phiên chợ” khác. Những chiêu trò “treo đầu dê bán thịt chó” bắt đầu xuất hiện: cây vô danh được nhuộm màu, ghép rễ, tạo dáng, thậm chí “nuôi” vài tháng để khoác lên vẻ ngoài phong sương.
Người mua tin vào câu chuyện nhiều hơn tin vào đôi mắt của mình, còn người bán chỉ cần một lớp vỏ đủ đẹp để che đi sự thật.Thực tế, cơ quan chức năng đã phát hiện nhiều vi phạm liên quan đến việc khai thác cây rừng trái phép: Hơn 30 vụ vi phạm bị phát hiện chỉ trong vài tháng; Trên 280 cây bị thu giữ; Gần 150 triệu đồng tiền xử phạt hành chính. Những con số này chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
Theo Luật Lâm nghiệp 2017, rừng tự nhiên là đối tượng được bảo vệ nghiêm ngặt. Mọi hành vi khai thác lâm sản khi chưa được cấp phép đều là vi phạm pháp luật. Các quy định xử phạt đã được cụ thể hóa trong Nghị định 35/2019/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 07/2022/NĐ-CP, với mức phạt có thể lên tới hàng trăm triệu đồng và tịch thu tang vật. Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, hành vi này còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 232 Bộ luật Hình sự 2015.
Đến khi cơn sốt hạ nhiệt, rừng vẫn xanh như cũ. Chỉ có con người là để lại những vết thương – trên thân thể, trên túi tiền và cả trong niềm tin. Những chậu “mội hồng” từng được nâng niu như báu vật giờ nằm im lìm nơi góc sân. Chúng trở thành lời nhắc nhở rằng có những thứ tưởng là lộc trời, nhưng thực ra lại là cái giá rất đắt của lòng tham và sự cả tin.
Sau tất cả, bài học rút ra không phải điều gì lớn lao, mà chỉ là một nguyên tắc giản dị: đừng vội tin vào một giá trị chỉ vì nó đang được nhiều người nhắc đến. Giá trị thật không cần ồn ào, và cũng không lớn lên chỉ sau vài câu chuyện truyền tai.
Khi một món đồ tăng giá nhanh hơn khả năng hiểu biết của chính người mua, đó không còn là cơ hội – mà là rủi ro được khoác lên chiếc áo của hy vọng. Đôi khi, đứng ngoài một bước không phải là bỏ lỡ, mà là để nhìn rõ hơn. Thị trường luôn có chu kỳ, còn cuộc đời mỗi người thì không dễ dàng có cơ hội làm lại.
Một quyết định vội vàng có thể chỉ mất vài phút, nhưng hậu quả của nó có thể kéo dài nhiều năm. Đừng đánh đổi những điều bền vững – mái nhà, công việc, sự bình yên – để chạy theo những thứ chưa kịp định hình. Không có “lộc trời” nào đến từ sự bất chấp. Và cũng không có con đường làm giàu bền vững nào được xây dựng từ sự cả tin của đám đông.
Có những cơn sốt chỉ đi qua thị trường. Nhưng cũng có những cơn sốt để lại vết hằn trong đời người. Biết dừng lại đúng lúc – đôi khi không phải là bỏ lỡ cơ hội, mà là giữ lại cho mình một tương lai không phải trả giá.
Nhật Nam
