Những tấm vải lanh mộc mạc từ lâu đã hiện diện trong đời sống của đồng bào người Mông vùng cao ở miền núi phía Bắc, không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày mà còn mang theo những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng lan rộng tới các bản làng vùng cao, nhiều cộng đồng người Mông vẫn kiên trì duy trì nghề dệt lanh như một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa truyền thống.
Tại xã Lùng Tám hay Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang), nghề dệt lanh vẫn được lưu giữ qua đôi bàn tay của những người phụ nữ miệt mài bên khung cửi, góp phần bảo tồn hiệu quả nghề thủ công lâu đời của dân tộc.
Khác với các mặt hàng công nghiệp sản xuất hàng loạt bằng máy móc, một sản phẩm lanh hoàn chỉnh phải trải qua chuỗi phương thức chế tác thủ công nghiêm ngặt từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đến bước hoàn thiện.
Hành trình bền bỉ ấy bắt đầu từ việc gieo hạt lanh trên nương đá, thu hoạch thân cây, đem ngâm nước rồi khéo léo tước lấy từng sợi xơ dẻo dai bên trong để phục vụ các công đoạn chế biến sau.
Những sợi xơ thô sau khi xử lý sẽ được nối thủ công hoàn toàn để tạo thành sợi dài liên tục trước khi đem đi làm mềm và căng lên khung cửi nhằm chuẩn bị cho quá trình dệt vải lanh.
Bên khung dệt truyền thống, người phụ nữ đồng bào dân tộc Mông nhịp nhàng điều khiển hệ thống sợi ngang và sợi dọc bằng những thao tác chuẩn xác được tích lũy qua hàng chục năm gắn bó trực tiếp với nghề nghiệp này.
Sự tỉ mỉ và kỳ công đó khiến việc chế tác một tấm vải lanh hoàn chỉnh không thể diễn ra trong thời gian ngắn mà đòi hỏi rất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần lao động tập trung cao độ.
Sau công đoạn dệt, tấm vải tiếp tục được xử lý bằng những phương pháp truyền thống nhằm tạo nên màu sắc và độ bền đặc trưng cho sản phẩm lanh thủ công.
Thay vì phụ thuộc vào các loại hóa chất công nghiệp, người dân sử dụng những nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên như lá chàm, lá chè hoặc củ nâu để tạo màu cho vải.
Những lần ngâm và phơi được lặp lại nhiều lượt giúp màu sắc thấm sâu vào từng sợi lanh, tạo nên vẻ đẹp riêng khó bắt gặp ở các loại vải sản xuất công nghiệp.
Bên cạnh chất liệu đặc trưng, giá trị của sản phẩm còn được tạo nên từ những hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa của cộng đồng người Mông.
Người thợ sử dụng nhiều kỹ thuật trang trí khác nhau như thêu tay, đắp vải màu hoặc vẽ sáp ong để tạo nên những họa tiết riêng trên mặt vải.
Trong đó, kỹ thuật vẽ sáp ong đòi hỏi sự chính xác cao bởi toàn bộ hoa văn được thực hiện trực tiếp bằng tay trước khi đưa sản phẩm đi nhuộm màu.
Khi lớp sáp ong được nấu chảy để loại bỏ sau quá trình nhuộm, những đường nét hoa văn trắng nền nã sẽ hiện rõ, tạo nên vẻ đẹp tương phản, độc bản cho từng sản phẩm lanh thủ công truyền thống.
Ẩn sau mỗi nét vẽ, mũi thêu là hình ảnh cô đọng của núi rừng, cây cối, nguồn nước cùng các biểu tượng linh thiêng gắn liền với đời sống tâm linh, lao động sản xuất của người Mông vùng cao.
Chính những tầng sâu ý nghĩa ấy đã nâng tầm sản phẩm lanh vượt ra khỏi giá trị gia dụng thông thường, trở thành phương tiện chuyên chở ký ức và gìn giữ bản sắc tộc người qua dòng chảy thời gian.
Ngày nay, làn sóng phát triển của du lịch cộng đồng đang mở ra cơ hội lớn để nghề dệt lanh truyền thống chủ động tiếp cận, quảng bá sản phẩm rộng rãi tới du khách trong nước lẫn bạn bè quốc tế.
Nhiều du khách tìm đến các làng nghề không chỉ nhằm mục đích mua sắm sản phẩm mà còn mong muốn tận mắt chứng kiến toàn bộ quy trình kiến tạo tấm vải bằng những phương pháp thủ công lâu đời.
Việc trực tiếp trải nghiệm các thao tác tước sợi, nối sợi hay ngồi thử bên khung cửi giúp người xem thấu hiểu sâu sắc sự công phu, lòng kiên nhẫn đằng sau một sản phẩm dệt may hoàn chỉnh đạt chuẩn.
Giữa những biến động liên tục của thời đại, sợi lanh bền bỉ vẫn đóng vai trò kết nối quá khứ với hiện tại góp phần bảo tồn nguyên vẹn các giá trị di sản văn hóa độc đáo của đồng bào.
Nguyễn Hoàn – Báo Văn Hóa
